Skip to main content

Централизирана листа на историски споменици

Општо претставување Тековна состојба Режим на заштита
Црквата Свети Никола во Ида Црквата Свети Никола се наоѓа во внатрешноста на селото Ида. Се чини дека храмот бил изграден во 1885, како што гледаме на фреските во нејзината внатрешност. Му припаѓа на типот трибродни базилики и има два влеза, еден на западната и еден на јужната. Кровот е двоводен, покриен со плочи од шкрилец и засеци на западниот и источниот врв. Како и во случајот на црквата Свети Димитриј во Ксифиани, камбанаријата е изградена подоцна од црквата. Кровот на црквата е од дрвени табли, а во централниот брод е претставен Пантократорот. Олтарот е дрвен со сликовен украс и внатрешноста на црквата е обоена, со фрески дури и на лаковите на архитравите. Меѓу фреските на црквата ги среќаваме Тајната вечера, Христовата молитва, Предавството на Јуда, мачењето на пророкот Изаиј и кучите на Акатистот, Лазаровото воскресение, Воведението на Пресвета Богородица и др. На некои фрески се спомнува како 1885 како година на создавање[1]. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 23.
Манастирот Архангел Манастирот Архангел претставува еден од најдобро зачуваните историски споменици во Алмопија. Неговото основање датира од крајот на 18от - почетокот на 19от век и селото Архангел кое се наоѓа на само неколку минути од него го доби своето име во негова чест (старото име на селото беше Осиани). Манастирот е посветен на Архангелот Михаил и овој момент во него живеат пет монаси. Се вели дека во првите години бил посветен на Свети Јован Продром, а исто така се вели дека манастирот е изграден над античкото свето место посветено на божицата Артемида[1]. Археологот М. Папагеоргиу[2] претпоставува дека олтарот на АртемидаАгротера е од римските времиња, и покрај тоа што површински не се најдени постари наоди[3]. Манастирот се наоѓа на мало брдо во долината на северна Алмопија и опкружен е со богата природна вегетација од кедри, костени, ореви, платани, цреши, езерца и мали водопади. Познат е малиот мост над потокот што минува покрај манастирот.Се вели дека манастирот служел како засолниште и штаб на водачите во текот на Македонската борба, меѓу кои и капетан Матапас и капетан МихалисДрагас[4]. Во просторот на манастирот се наоѓаат и светите коски на познати маченици и светци на црквата, како и познатата икона на Архангел Михаил[5].Манастирот Архангел Михаил е трибродна базилика со подигнат светларник, нартекс, лоѓија и тристрано скалиште. Храмот се дели на три брода со две редици од шест колони во боја, меѓусебно споени со дрвени рамки од мешавина на кал, глина и слама[6]. Катот на црквата е сводест во централниот брод, а страничните бродови се рамни и дрвени (беа заменети во 1996 бидејќи беа уништени). Надвор од црквата постојат две украсни статуи: северозападно од перистоата се гледа глава од овен, на североисточната има траги од уништена статуа, на западната постои релјефен крст и на источната една птица (веројатно орел)[7].Внатре црквата е полна со фрески кои, според натписите, датираат од 1888, а впечатлив е дрвениот резбан олтар кој датира од 1860. Олтарот е богато насликан, а иконите се наредени во 4 зони една над друга. Првиот ред икони ги содржи дванаесетте Деспотски икони каде се наоѓаат Новомаченичката Света Хриса Мегленска, Свети Косма од Етолија, Архангел Михаил, Свети Хиларион, Чудото во Хона на Архангел Михаил, Богородица, Христос, Свети Димитриј Архангел Михаил од светогорски фрескосликари, Свети Ѓорѓи Новиот Кападокиски и Новомаченикот Свети Ѓорѓи Јанински. Во двата средни реда на олтарот се наоѓаат четириесет и шест икони со помала големина, а во последната зона ги има девет[8].Фреските во црквата се исто така впечатливи, и покрај тоа што штетите од влага се видливи. Фреските на олтарот се смета дека се дела на крушевските фрескосликари Евангелос, Николаос и Анастасиос. Од особен интерес се фреските на јужниот ѕид, заради нивната уникатност - не се среќаваат во ниедна друга црква. Двете најимпресивни се инспирирани од Стариот Завет: првата се однесува на уништувањето на Ерусалим и колежот на Евреите. На сликата е претставен ЕбедМелех како спие под едно дрво, а над него виси кошница полна со смокви; слика верна на сцена од Стариот Завет. Вреди да спомнеме дека точно истата слика постои и во црквата Света Петка во Периклиа[9]. На втората икона е претставено мачењето на пророкот Изаиј одвласта на царот Седекиј. Пророкот е насликан со главата надолу како го сечат со пила двајца џелати. Како што се спомнува, оваа слика се среќава во многу цркви од средината на минатиот век[10]. На северниот ѕид на олтарот на црквата гледаме слики од животот на Христос, мачењата, како и мноштво светци, главно во третата долна зона од четирите што го пресекуваат северниот ѕид. На западниот ѕид на олтарот среќаваме уште две тажни слики: на првата е претставена „грешниот човек“, кого го мачат ѓаволи во облик на јарци, а полево е претставен Свети Игнатиј, помеѓу два лава подготвени да го распарчат. Лево до влезот на црквата се распознава мачењето на Света Хриса, фреска од особено значење бидејќи го поврзува народното црковно фрескосликарство со соодветното од крајот на 19от век[11]. На крај, во внатрешноста на црквата е импресивна огромната слика со Успението на Богородица и Акатистот.Еден значаен елемент што треба да го спомнеме е улогата на бројот 12 кој постојано се повторува на многу места во црквата: дванаесет икони во првиот ред со икони на олтарот, дванаесет столбови во две редици кои ја делат црквата на три брода, дванаесет столбови во перистоата, дванаесет прозорци, дванаесет полустолбови во внатрешниот дел на бемата, дванаесет светци на северниот и јужниот ѕид, дванаесет и дванаесет слики од дваесет и четирите куќи во Акатистот[12]. Се вели дека бројот дванаесет го симболизира значењето на делото и придонесот на дванаесетте Апостоли. [1]Мартакис А.М., Манастирот Архангел Михаил во Алмопија, префектура Пела, Манастир Архангел Михаил во Алмопија, 2006, стр. 13.[2] М. Папагеоргиоу, Македонски 9, 1969, стр. 48-62 и 58.[3] Хрисостому А., Историска топографија на Алмопија, Друштво за македонски студии, 1997, стр. 478.[4] на истото место, стр. 12.[5] на истото место, стр. 7.[6] на истото место, стр. 19.[7] на истото место, стр. 16-17 и Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 25.[8]Мартакис, стр. 30.[9]на истото место, стр. 62.[10] на истото место, стр. 62.[11]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 26.[12]Мартакис, стр. 29. До манастирот се стигнува по асфалтен пат. Просторот надвор од манастирот е многу убаво среден, со дрва, трева, места за паркинг и многу убава глетка кон долината на горна Алмопија. Степенот на одржување на манастирот е доста висок, како во самата градба така и во внатрешноста на црквата, фреските, иконите и столбовите кои ги задржале своите бои.Манастирот е отворен секојдневно од 17:00-14:00 и 16:00-20:00, но како и во случајот на манастирот Свети Хиларион, можат да престојуваат само оние што лично ги познаваат монасите. Панаѓурите на манастирот се одржуваат на 6 септември и 8 ноември (панаѓур на Архангел Михаил). На првиот се дава оброк и го посетуваат многу луѓе, меѓу другите и претставници од локалната управа. Според локалното население и монасите, манастирот Архангел има голема симболично значење за локалниот идентитет и е особено почитува од жителите на областа. Во комбинација со традиционалната населба Архангел, но и природните и историските споменици во североисточна Алмопија, посетата на областа претставува една од најпријатните туристички искуства.Најсоодветното место за престој и оброк во областа е селото Архангел, каде ќе најдете соби за издавање, таверни и традиционални кафеани. Тоа е едно многу убаво влашко село со поплочени улици и многу убава природна околина. Селото има околу 700 жители, училиште и земјоделска амбуланта, а познато е и по своите цреши и компири.  Заради својата значајност, манастирот е прогласен за историски конзервиран споменик со зона на заштита што се протега околу црквата и граници до јавниот пат, потокот, водопадот, како и предните градби во манастирот (Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/15591/339/2-6-1995 - Службен весник 579/Β/30-6-1995). Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, согласно одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Свети Јован во Горно Лутраки Според предавањата, изградбата на црквата датира од околу 1800 год.[1], иако повеќето податоци упатуваат на периодот околу средината на 19от в.н.е. Се работи за трибродна базилика со еден кров и лоѓија на западната и јужната страна. Има три влеза, два на јужната и еден на западната страна, а прозорците се мали и обложени со железо над кровот на перистоата. Кровот е двоводен и покриен со керамиди.Женската галерија, како и вообичаено, се наоѓа на западната страна на црквата, со дрвена ограда и решетки, а кровот е од дрвени табли, како и во случајот на Свети Димитриј во Аетохори[2]. Столбовите на црквата се кружни, со дрвено четириаголно јадро и облога од мешавина на кал, глина и слама, како и во многу други цркви. Иконостасот е помалку импресивен од останатите цркви во областа, со дрворез на вратата на иконостасот и вредни пишувани и релјефни украси, а важна е и преносливата икона на Архангелот Михаил која датира од 1871[3]. На надвратникот на јужниот влез постои фреска на Свети Јован Продром на кого му е посветена оваа црква.Иако има претрпено понови модификации, како на пример рушење на камбанаријата со облик на кула (индивидуална градба западно од црквата), внатрешно е сочуван почетниот изглед на споменикот, северниот и јужниот ѕид и двете архитрави на колонадите кои се целосно обоени со фрески од последните децении на минатиот век. Карактеристично е мноштвото на ќупови што ја подобруваат акустиката вдолж целата должина на страничните ѕидови. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 29.[2] на истото место, стр. 30.[3] на истото место.  Фреските не се во добра состојба, имаат претрпено штети од минувањето на времето, но и од лица, кои според сведочењата на жителите, ги копаа ѕидовите во црквите за да најдат златници. Во лоша состојба се наоѓа и женската галерија (под, ограда, скали). На крај, црквата е од важност за локалниот идентитет на областа, а особено за оние што потекнуваат од старата населба Ано Лутраки.  Заради важноста, споменикот е прогласен за заштитен со Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/11358/374/16-3-1999 - Службен весник 312/Β/5-4-1999. Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Свети Бесребреници во Лангадиа Црквата Свети Бесребреници се наоѓа надвор од селото во локацијата Селести. Согласно натписот, изградена е во 1863. Му припаѓа на типот трибродни базилики, има два влеза на јужната страна, а на истото место се наоѓа и лоѓијата. Кровот е двоводен, покриен со камени од шкрилец, а камбанаријата има облик на замок, југоисточно од старата перистоа. На источната страна на камбанаријата беше најден натпис од римскиот период, а на неколку метри од црквата беше најдено машко мермерно тело од истиот период. Во внатрешноста на црквата, како кровот, така и олтарот се од дрво, а од особено голем антрополошки интерес е женската галерија која се употребуваше како костурница. Од фреските на црквата се истакнуваат Рајот, Мачението на Света Хриса, Игуменот Зосимиас, Света Марија Магдалена, Смртта на праведниот и грешниот човек, Одлуката на Пилат, Бесењето на Јуда, Камшикувањето на Христос и др.[1] [1] на истото место, стр. 28.
Античката населба во Апсалос Античката населба во Апсалос се наоѓа во непосредна близина на истоименото село во јужна Алмопија. Областа е наречена Апсалос од зборовите άπτομαι (допирам) и άλς (сол), што значи „го допирам морето“, а името произлегува од морфологијата на земјиштето, бидејќи порано областа била крајбрежна[1].Географ од 2от в.ст.е. Клавдиј Птоломеј (3, 13,24) како значајни центри на Алмопите ги наведува градовите Орма, Европос и Апсалос. Апсалос била населба што била секогаш населена низ вековите. Првите знаци датираат од пред околу 6 илјади години од стариот век, а археолошките наоди го потврдуваат речиси непрекинатата населеност сè до денес.  Кај точките „Комвос“ и „Грами“населеноста се потврдува од неолитскиот па сè до доцноримскиот период[2], а кај „Брдото на Апсалос“, западно од селото, населеноста датира од класичниот до првиот византиски период[3]. Населбата што беше откриена кај локалитетот „Грами“ се наоѓа североисточно од денешното село и датира од средниот неолитски период (5800/5600 - 5400/5300 г.ст.е). Му припаѓа на типот населби што се простираат на нивоа, а откопаните живеалишта спаѓаат во категоријата на подземни живеалишта. Значи, се работи за издлабени дупки со димензии до 5x4,20м., со ѕидови и кровови направени од колци и гранки. Освен овој тип, постоеја и наколни живеалишта, а во населбата се откопани и два ровови со големи димензии, со должина 13м., ширина 8м. и длабочина 5,30м., градби познати во библиографијата како „трафи“ (камени ѕидови или огради). Наодите воглавно беа керамички, камени и коскени алати (сечила, секири, камења за триење, предмети за чукање, воденички камења), голем број камени и глинени овални зарови кои прикажуваат интензивно занимавање на жителите со ловот, а најдени се и голем број тегови за ткаење, макари и чекреци, што покажува дека населението се занимавало се ткаење. На крај, најдени се монистра и белезици од школка.Во локацијата „Комвос“ е пронајден уште едно неолитско живеалиште (подземни живеалишта и ровови зачувани фрагментарно), кое датира од подоцнежниот неолитски период (6500 - 5900/5800 г.ст.е.). Значајно откритие тука беше керамичката печка од подоцнежното бронзено доба (1600-1100 г.ст.е.), како и голем број дупки за отпадоци. Веројатно му припаѓаат на работниот оддел на една блиска јужна населба, која сè уште не е ископана. Печката е цилиндрична, со дијаметар 1,15м., а дупката на комората за греење се отвора во правец на подот. Решетката над дупката е целосно зачувана. Се работи за печка со напредна технологија која одговара на средоземната област, но сепак е ретка за македонската област[4]. Освен горенаведеното, најден е уште и дел од патот и гробници од поримскиот период.На крај, во локалитетот „Верпен“[5] југоисточно од Апсалос, беше откриена античка населба која датира од похеленистичкиот до старохристијанскиот период. Најдени се гробови покриени со керамиди, а ископан е и гроб од подоцнежното бронзено и раното железно доба. Оваа гробница заедно со оградата има дијаметар 15м. Наодите беа ограничени, но ископана е амфора, најверојатно гробна и железен нож.   [1] Саламани В., Историјата на Алмопија и анализа на нејзините значајни области, Јонски универзитет, Оддел за историја.[2] Хрисостому Α., Α. Георгиаду, Χ. Полукиду и Α. Прокопиду, „Истражувачки ископувања на провинцијалниот пат Апсалос – Аридеа во текот на 2000’’, Археолошки музеј на Солун 14, 2000, стр. 491-504; Хрисостому Α. и Α. Георгиаду, „Провинцијален пат Апсалос-Аридеа. Превентивните ископувања во локалитетот Комвос кај Апсалос“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 525-536; Хрисостому Α., Х. Палукиду и Α. Прокопиду, „Провинцијален пат Апсалос - Аридеа. Ископувањето во неолитската населба кај локалитетот Грами“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 511-523.[3] Хрисостому Α., Арх. дневник 47, Дел Β΄2 Летописи, 1992, стр. 459.[4] Заради одличната состојба во која беше зачувана печката, таа беше отстранета и пренесена во Музејот на Пела [Хрисостому А. и Α. Георгиаду, „Провинцијален пат Апсалос – Аридеа. Превентивните ископувања во локалитетот Комвос кај Апсалос“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 531].[5] Хрисостому А., „Археолошките истражувања во областа Алмопија во текот на 1997“, Археолошки музеј на Солун 11, 1997, стр. 141-143. Навистина, населбата не е оспособена за посетители и е одново покриена со земја за да се заштити и реставрира. Меѓутоа, пристапот до локалитетот е лесен и земјениот пат кој нѐ води до него е прооден.  Античките населби во Апсалос се прогласени археолошки локалитети [Министерска одлука ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ 17/26707/1328/16-3-2012 - Службен весник 104/ΑΑΠ/3-4-2012 (локалитети „Грами“ и „Комвос“), Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/61249/3494 /31-3-1999 - Службен весник 425/Β/22-4-1999 (локалитет „Верпен“) и Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/32546/225/7-5-1996 - Службен весник 572/Β/16-7-1996, Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/ 32546/225/7-5-1996 - Службен весник 833/Β/11-9-1996 (локалитет „Тумба“)]. Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Свети Никола во Архангелос Црквата Свети Никола се наоѓа во центарот на селото Архангел. Според еден натпис, црквата беше изградена во 1836 и се работи за трибродна базилика со лоѓија на западната и јужната страна. Има два влеза, на западната и јужната страна (како што е вообичаено), а прозорците се отворени подоцна. Кровот е двоводен со камења од шкрилец, а камбанаријата е од подоцнежен период, како и кај црквите Свети Димитриј во Ксифиани и Свети Никола во Ида. Кровот на црквата е од табли и насликана, како и олтарот. Се издвојува женската галерија со специфичната брановидна ограда и решетки. Фреските во црквата се делат на три зони и меѓу нив се прикажани воените светци, како Свети Христофор, сцената на Христосовото симнување од крстот и икона на Света Марија Магдалена и на игуменот Зосимас. Исто така, во црквата се наоѓа и една стара икона на Архангелите, за која се вели дека датира од 1842. Овој датум е запишан и на натписот на северниот ѕид на црквата кој се граничи со олтарот[1]. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 25.
Музеј на природна историја Зградата на старата железничка станица во Аридеа, позната уште и како „Малиот воз на Караџова“, беше изградена во текот на Првата светска војна, кога сојузниците од спогодбата Ентенте, во Македонија изградија линии Дековил со мала широчина од 1,60 м. (според името на францускиот инженер и изумител Пол Дековил (1846-1922)), за задоволување на воените потреби во Првата светска војна. Една од тие линии беше и линијата Скидра-Аридеа со вкупна должина 28 км која се користеше од 1916 до 1936[1]. Системот Дековил се употребуваше воглавно во Првата светска војна, а пошироко почна да се употребува во 50-тите години, за да се задоволат транспортните потреби на бродоградилишта, рудници и други индустриски постројки. Во текот на војната основни станици поврзани со системот Дековил беа Скидра, Аридеа, Ксифиани, Поликарпи, Апсалос и Орма. Оттаму намирниците се пренесуваа со камиони кон Промахи, Ликостомо и Като Лутраки, а потоа се транспортираа со запрежни коли до фронтовите[2]. Значајноста на железничката мрежа стана очигледна во големата битка кај Могленица во септември 1819 кога беа уништени непријателските сили на германско-бугарскиот фронт[3]. Заради флексибилноста на транспортната способност на системот Дековил во неповолни географски услови, брзината на повторно снабдување беше повеќекратно зголемена, па така стана возможен планот на францускиот офицер Франше д'Еспереј за заседа на германско-бугарските сили[4].   Денес, зградата на станицата е прогласена за историски конзервиран споменик, бидејќи претставува една од малкуте преостанати градби-станици Дековил, и од малкуте споменици што сведочат за славата на грчката заедница во неодамнешниот ослободувачки период.Во 2002 год. станицата беше пренаменета во музеј на природна историја и стана дом на разни експонати, од палеонтолошки наоди, па сѐ до уметнички дела инспирирани од природното и културното наследство на Алмопија. Во приземјето се наоѓаат одделот за средината, каде посетителот може детално да се информира за богатата флора на планините на Пела, одделот за палеонтологија каде се изложени наоди од пештерите кај Пожарските бањи, како коските на мечката Ursus Speleaus од Пештерскиот процеп, како и фосили од растителни и животински организми. На крај, на горниот кат е сместена музејската библиотека, како и еден дел посветен на фолклорот каде се изложени традиционални носии од Алмопија. [1] Пападимитриу Д., „Возот во Северна Грција. Развој на железничката мрежа од изградбата на првата линија па сѐ до денес“, Седум дена (Катимерини), 15 октомври 1995, стр. 8-9.[2]Астранидис Г., Еден мал воз, една голема приказна, Аридеа, 2013, стр. 49[3] на истото место, стр. 30-31.[4] на истото место, стр. 46-47. Зградата на музејот се наоѓа во одлична состојба. Додека се вршеше теренското истражување, музејот не беше отворен за публика, но оспособен е за посети. Музејот е од особен интерес главно заради образовната вредност што ја има за локалното население и младината од областа.   Зградата на станицата во која е сместен Музејот на природна историја во Аридеа е прогласена за историски споменик за конзервација (Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΔΙΛΑΠ/Γ/1711/31933/23-6-1992 - Службен весник 461/Β/15-7-1992). Се води во Ефоратот за понови споменици на Централна Македонија. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
НАРОДЕН МУЗЕЈ Народниот музеј денес е сместен во нова камена градба, повторно веднаш до реката кај бањите и претставува дом на една богата колекција со фолклорни предмети, како и колекција на карпи. Меѓу експонатите од фолклорен интерес наоѓаме стари ваги, пегли, машини за шиење, садови и алати за домашни рачни работи, а од голем интерес е и колекцијата со традиционална облека од областа. Што се однесува до колекцијата со карпи, во неа ќе најдеме примери од карпите што се наоѓаат во разни области на Алмопија и други региони на Грција, како на пример на Кикладите:Хорнбленда (вулканска карпа)Туф (вулканска карпа, Ксифиани)Калцит (минерал, Поликарпи)Травертин (седиментарна карпа, Орма)Гнајс (метаморфна карпа, Промахи)Долерит (вулканска карпа, Алорос)Пироксенит (Воден)Серпентинит (метаморфна карпа, Апсалос)Варовник (седиментарна карпа, Поликарпи)Мермер (метаморфна карпа, Промахи)Андезит (вулканска карпа, Алорос)Халкопирит (Алорос)Малахит (Гарефи)Хромит (Поликарпи)Трахит (вулканска карпа, Алорос)Хлорит (Неа Зои)Игнимбрит (северна Алмопија)Магнезит (Неа Зои)Кварц (минерал, Алмопија)Нефрит (Алорос)Санидин (Алмопија)Вулканска бомба (Санторини)Опсидијан (Милос)Базалт (Санторини) и др. Во минатото, во музејот беше изложена една мала археолошка колекција во која беа вклучени праисториски алати, предмети од железното доба, монети (хеленистички, римски, византиски, отомански[1]), како и палеонтолошки наоди од пештерите во бањите. [1] Спомнатата колекција може да се види тука, http://www.pella-net.gr/default.asp?page=219 [датум на ажурирање 26/5/2015]. Заедницата Лутраки е призната како сопственик на разни предмети од Министерството за култура со одлуката бр. ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α2/Φ25-Φ22/1730/59/28.1.1993. Хрисостому Α., Арх. дневник 47, Β΄2 Летописи, 1992, стр. 459-460. Музејот во оваа фаза е затворен.  -
Манастир во Промахи Светиот Хиларион[1] беше најстариот познат епископ во Меглен. За да им се спротивстави на еретиците, во 12от в. основа еден манастир посветен на Светите Апостоли, најверојатно во близина на областа Промахи. Но, како што велат локалните жители, овој манастир беше уништен за време на отоманското ропство. Како што се спомнува, Свети Хиларион бил најголемиот непријател на верското учење на Богомилите[2]. Се вели дека таму биле сместени голем број монаси кои го следеле учењето и на Светецот[3]. Со уништувањето на манастирот од Турците, името на светецот Хиларион се заборави,а заживеа повторно по ослободувањето на Македонија[4].Денешниот истоимен манастир во Промахи е изграден во понов период. Неодамна беше реставриран, а олтарот беше свечено претставен во 2012 год. Денес е женски манастир во кој престојуваат три монахињи.Вредно е да се спомне дека во текот на изградбата на црквата, беа ископани наоди кои покажуваат дека на истото место постоеше старохристијанска градба која веројатно беше изградена на поранешно паганско свето место посветено на АгротераАртемида[5].  [1] Евгениду Д., „Археолошки ископувања во централна и западна Македонија, Сервија и Меглен“, Археолошки музеј на Солун 1, 1987, стр. 63-68.[2]Мартакис А.М., Манастирот Архангел Михаил во Алмопија, префектура Пела, Манастир Архангел Михаил во Алмопија, 2006, стр. 18. Богомилите го добија своето име според бугарскиот свештеник Богомил кој живееше во Бугарија во средината на 10от век. Движењето на Богомилите беше под големо влијание на еретичкото движење на Павлиќаните, кое имаше поддршка во земјоделското население. Богомилите беа непријателски настроени кон црковната хиерархија, како и кон работата посветена на Бога и ги повикуваа сиромашните да им пружат отпор на владеачите и богатите. За владеачите од тој период Богомилите беа вистинска главоболка, што доведе до вооружен судир со нив, и покрај тоа што идеолошки беа против насилството. Погледнете Хараламбакис П., „Движењата на Павлиќаните и Богомилите: религиозни еретички учења и народни движења“, Ε-Историја, декември 2011, стр. 49-84.[3] Митрополит Иоил на Воден, Пела и Алмопија, Светиот Хиларион, Манастир Свети Хиларион во Промахи, 2015.[4] на истото место.[5] Хрисостому Α., Арх. дневник 45, 1990, стр. 372; истиот наведен извор, Арх. дневник 56-59 (2001-2004), Β΄2 Летописи, 2001-2004, стр. 477.  Како стариот манастир, така и дворниот простор се наоѓаат во многу добра состојба. Во внатрешниот и надворешниот изграден простор доминираат каменот и дрвото.Манастирот ги отвора своите врати секојдневно од 09:00-13:00 и 16:00-18:00 во зима и 09:00-13:00 и 17:00-20:00 во лето. Според монахињите манастирот има голема посетеност и поддршка од локалното население. Се чини дека населението има добра врска со манастирот, а сигурен доказ за тоа е панаѓурот Свети Хиларион на 21 октомври, кога манастирот се полни со верници кои носат кошници полни со леб во чест на чудото на петте леба (поконкретно, вечерта пред панаѓурот). Исто така, манастирот ги слави Апостолот Петар и Павле на 29 јуни.  Стариот манастир се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, согласно одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Стара воденица во Сосандра Водениците во Сосандра спаѓаат во еден посебен тип кој не се среќава често. Се работи за една воденица со четири воденички камења и друга со шест воденички камења кои датираат од крајот на 19от век и почетокот на 20от век. Присуството на четирите и шесте пара воденички камења го докажува богатото производство на брашно и силната економија која се потпираше врз него. И покрај тоа што се работи за два значајни споменици кои сведочат за минатото занаетчиско производство во областа, денес лежат напуштени и прекриени со густа вегетација. Двата споменици се прогласени за историски конзервирани споменици, бидејќи го сведочат развојот на локалната народна архитектура, а исто така претставуваат и пример за занаетчиската и индустриската архитектура што се сочува во областа.  Старата воденица во Сосандра се наоѓа на само десет минути од Аридеа. Пристапот по патната мрежа е лесен, но нема воопшто означување. Дрвата и густа вегетација го отежнуваат наоѓањето на локалитетот. И покрај тоа што сè уште има вода, споменикот е целосно деградиран, поголемиот дел е срушен и како што се гледа од теренското истражување, многу малку луѓе знаат дека постои и каде се наоѓа.  Двата споменици се прогласени за историски споменици за конзервација со Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΔΙΛΑΠ/Γ/293/29/22-1-1988 - Службен весник 90/Β/19-2-1988. Му припаѓаат на Ефоратот за понови споменици на Централна Македонија. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Пештерскиот процеп Пештерскиот процеп претставува еден од најважните пештери во пештерскиот парк во Пожар. Долг е 50 м. и беше отворен до варовничката основа. Во внатрешноста се најдени керамички наоди кои датираат од поновиот неолитски период, а во најдлабоката точка на процепот најден е човечки костур од досега непознат маж со „апсолутна“ старост (историски период). Во спротивност, истражувањата докажаа дека „биолошката“ старост би можела да се движи меѓу 40 и 50 години[1]. Заради костурот, пештерата предизвикува голем антрополошки интерес. Интересен елемент на пештерата е процепот, кој е осветлен од високо, од еден отвор во карпата.Пештерските формации во областа почнаа да се создаваат пред илјадници години, кога нивото на водата стигнуваше на нивото на влезовите на пештерите, пред да се формира рамнината во Аридеа[2]. Возраста на пештерите кои, исто така, се употребуваа и како засолништа, која се одредува според лушпите (керамички фрагменти), покажува дека се од крајот на неолитскиот и бронзениот период, и се употребувале или како постојани живеалишта, или пак како периодични простори за засолнување на сточарите од областа[3]. Пештерскиот комплекс бил откриен во 90-тите години. Се состои од околу петнаесет пештери вдолж потокот Свети Никола[4] кои се од голем научен интерес.Пештерите се следните: Пештерски процеп Пештера 1 (Свети Ѓорѓи) : една од најголемите пештери во областа. Во големата сала се забележува.Пештера 2 : ова е најголема пештера во комплексот со неолитски наоди и знаци на човечко присуство и користење на пештерата.Пештера 3: мала пештера во близина на процепот, каде на влезот постои пештерска слика.Пештера што се користела како засолниште 4: една од најголемите од овој вид. Има два влеза.Пештера што се користела како засолниште 5: на поцрнетите ѕидови се наоѓаат најзначајните слики во областа.Пештера што се користела како засолниште 6: има големи димензии. Најдени се фосили од кафеава мечка и керамика.Пештера што се користела како засолниште 6а: Мошне впечатлива и со големи димензии. Постојат слики и натписи.Пештера што се користела како засолниште 7: На надворешната карпа постојат резби, а порано се најдени и римски монети.Пештера 8: се работи за еден огромен процеп во вертикална карпа. На височина од 25м., процепот се отвора во пештера.Пештера 9: има густо украсен мал ходник од чист, бел, сталактитен и сталагмитен материјал.Пештерски процеп 10: се наоѓа на вертикални карпи, 15м. над пештерата 1.Пештерски облик 11: се работи за одвод со облик на процеп кој минува низ карпата со должина 7м. под пештерата 1.Пештерски облик 12: се работи за голем отвор со облик на влез во некоја пештера.Пештерски отвори: во карстната област постојат пештерски отвори, одводи, стои, карстни процепи и веројатно и други пештери[5]. Всушност, се работи за пештери со различни димензии и облици од палеонтолошки-палеоеколошки интерес заради големиот број остатоци од костури кои воглавно ѝ припаѓаат на праисториската пештерска мечка (Ursus spelaeus) од видот Ursus Ingressus. Датирани се од плеистоценот и поконкретно од последниот леден период Würm (пред 80.000 – 10.000 години). Денес овој вид е веќе исчезнат. Пештерите исто така се и од археолошки интерес. Врз основа на керамичките наоди и камените алати најдени во внатрешноста, се докажува дека човекот ги употребувал повремено како засолништа во текот на подоцнежниот неолитски период и во текот на раното бронзено доба. Се работи за таканаречените пештерски засолништа (rockshelters).Од најважните е пештерата а, исто така наречена и „Пештера на мечката“. Денешниот влез е подоцнежен, бидејќи малите димензии не би им дозволувале на поголемите мечки да влегуваат во внатрешноста. Се чини дека неолитскиот човек е поврзан со зголемувањето на димензиите, бидејќи еден дел од пештерата е формиран на вештачки начин. Вредна е, особено за археолошките откритија, и пештерата 2, позната како „Магацин на востаниците“. Површински, но и на целата површина се најдени слоеви од согорување и керамика од поновиот неолитски период. Други пештери се „Авра“, „Пештерата на керамиката“ и пештерата „Плоча“. Името на пештерата „Авра“ се должи на напуштениот хотел кој датира од 19οт век.[6] Во сите три пештери се пронајдени археолошки затрупувања. Како што дознаваме, во некое време, еден дел од затрупувањата бил отстранет, а беше уништена и низа значајни наоди[7]. [1]Пицјос Т., „Човечкиот костур во пештерскиот процеп во Пожарските бањи во Аридеа“, 5и Меѓународна конференција, Атина - Крит, 7-11 ноември 1994, напредок, развој и средината во пештерите и Министерство за култура, http://odysseus.culture.gr.[2] Карасавидис П., Создавање на дигиталниот релјеф на областа на Бањите во Аридеа, преф. Пела со ГИС ArcGIS, магистерски труд, Оддел за агрономи и топографски инженери, Оддел за катастар, фотограметрија и картографија, Аристотелов универзитет во Солун, 2010, стр. 24.[3] Хрисостому А., Античка Алмопија: од праисториските до почетокот на византиските години, Солун, Семакедонски сојуз - Оддел на Алмопија, 1994, стр. 34.[4]КамбуроглуЕв., Ј.Басјакос и Д. Бузас, „Палеонтолошко – седиметарно истражувачко ископување во 2004 и хронолошки студии на пештерата 1 во Пожарските бањи во Аридеа“, Археолошки музеј на Солун 18, 2004, стр. 573-589; Папа С., Студија на млечните заби на мечките од плеистоценот од пештерскиот парк во Алмопија и европските пештери. Систематска - биостратиграфија, 2010, магистерски труд, Аристотелов универзитет во Солун (digital.lib.auth.gr ). погледнете ја и интернет-страницата http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=19264.[5] Карасавидис П., Создавање на дигиталниот релјеф на областа на Бањите во Аридеа, преф. Пела со ГИС ArcGIS, магистерски труд, Оддел за агрономи и топографски инженери, Оддел за катастар, фотограметрија и картографија, Аристотелов универзитет во Солун, 2010, стр. 25-26.[6] Извор: http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=19264[7]Ваксеванопулос Μ., Пенос Χ., Гарлауни Χ., Пехливаниду С., Захариадис С., „Перспективи за подобрување на пештерите со туристичка намена во Грција“, Белешки од 4от Секритската спелеолошка конференција 25-26 октомври, 2008, стр. 4. [https://www.academia.edu/3501641, датум на ажурирање 10/3/2015] И покрај тоа што во минатото пештерата се користеше за туристичка намена, во тековната фаза, посетата на споменикот не е можна и нејзината состојба е мошне влошена (вредно е да се спомне дека во рамките на проектот Lhi-Lna II ќе се финансираат студии за нејзината промоција). Споменикот има огромна образовна вредност заради неговата историја, и, заедно со останатите пештери во бањскиот град, тој веројатно е еден од најважните споменици од палеонтолошки и антрополошки интерес во Алмопија. Заради бањите, посетителот на пештерскиот процеп може да најде се: престојувалишта, угостителски објекти, патеки за пешачење и др. Симболичното значење за локалното население е огромно и претставува еден од најомилените споменици во пошироката област.  Се води во Ефоратот за палеоантропологија-спелеологија на Северна Грција. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Антиквитети во Неромили Населбите Неромили и Продромос ги дели притока на Алмопеос или Горен Лудиас, која до неодамна беше движечка сила за голем број воденици во обете села. Античкиот локалитет на брдото „Горица“ со површина 112.000м2 се наоѓа помеѓу двете населби[1]. Во овој локалитет се најдени голем број важни наоди (монети, садови, глинени фигури и др.), но иелементи од традицијата како надгробната плоча на Касандра, како и спомен плочата што служеше како жртвен олтар[2]. Населбата во Неромили исто така има бедеми, а наодите во локалитетот го потврдуваат постоењето на градби со кровови од керамиди, магацини, работилници и простории за богослужба[3]. Меѓу најинтересните наоди се една глава од женска фигура, бронзен брош, релјефна вазна, целосна лантерна од 3от в.ст.е., еден глинен тег со натпис, глинена фигура во облик на змија, делови од керамиди со натпис и делови од калап за производство на релјефни хеленистички садови[4].При истражувачките ископувања откриени се соби на куќи чии подови биле прекриени со слој од глина или ситни камчиња кои датираат од 3οт в.н.е. Но, население постоело во претходни периоди. Веќе во хеленистичкиот период (крај на 4от – 1от в.ст.е.) постоеше една прилично важна населба, а ископани се докази кои датираат од покласичниот период ( 4от в.ст.е.). Така, се чини дека се работи за еден значаен град во оваа област во подоцнежниот антички период. Исто така, тоа се потврдува и од првиот научник кој ја сфати важноста на локалитетот, Н. Пападакис во написот „Од Горна Македонија“, во кој категорички потврдува дека постојат траги и парчиња од садови кои датираат дури и од 5οт в.ст.е. Меѓутоа, она што се забележува е дека во текот на Првата светска војна, француската војска го избра овој локалитет како тврдина, а како последица на тоа се употребуваа разни материјали од трагите што претходно ги опиша научникот Пападакис. Затоа, не беше можно да се спаси еден голем дел од овие остатоци, а неодамна, во 1994 , беше забележан нов случај на кражба на антиквитети[5].Уште еден интересен наод е големината на гробиштата во тумбата од железното доба откриена на брдото Горица, западно од Продромос. Земјените тумби имаа дијаметар од 13-16,50 м. и висина 1,30 м. - 1,50 м. За жал, гробниците беа ограбени. Во Тумбата ΙΙΙ беше најден гроб со елипсовиден облик, изграден со 11 потпори и со пат кон исток со должина 1,80 м. и ширина 1,00 м. Источните потпори беа повисоки од тумбата, така што функционираа како гробен знак. Наодите, воглавно керамички, но и накитот и железното оружје, покажуваат користење на гробиштата во 9от в.ст.е. [1] Хрисостому А. и Е. Стефани, “Превентивни ископувања во заедницата Неромили – Продромос во Алмопија во текот на 1994“, Археолошки музеј на Солун 8, 1994, стр. 91-99.[2] на истото место, стр. 92.[3] Хрисостому А., Античка Алмопија: од праисториските до почетокот на византиските години, Солун, Семакедонски сојуз - Оддел на Алмопија, 1994, стр. 54.[4] на истото место.[5] Хрисостому А. и Е. Стефани, “Превентивни ископувања во заедницата Неромили - Продромос во Алмопија во текот на 1994“, Археолошки музеј на Солун 8, 1994, стр. 91-99. За да ја заобиколиме античката населба, ја минуваме Ида и ги следиме соодветните табели. Пристапот кон брдото е лесен, земјениот пат е прооден и означувањето е задоволувачко со табели, како надвор, така и внатре во населбата Неромили. Споменикот не е оспособен за посета. Интересни податоци кои би можеле да се искористат за подобрување на нивото на посетеност се земјоделските површини околу брдото Горица, со маслинови полиња, калинки, но и глетката од брдото.Од врвот на брдото Горица, северно ги гледаме врвовите на планините Пиново и Џена и селата Продром и Тириопетра. Источно ја гледаме планината Пајко, а западно полето на Алмопија, а во длабочината Кајмакчалан. Брдото е опкружено со полиња со маслини, калинки и праски, а на патот кон населбата среќаваме диви трендафили кои се употребуваат за пијалак со многу добри одлики.Населбата не е видлива од врвот на брдото. Има густа вегетација која го отежнува движењето и нема патека. Локалитетот доживеа голема катастрофа во текот на Првата светска војна, но и неодамна, кога на политичките бегалци им беа отстапени големи површини во западниот дел. Денес, од ѕидините е спасен многу мал дел, и општо локалитетот се смета дека е целосно пропаднат.  Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/19178/931/22-6-1996 - Службен весник 608/Β/22-7-1996 и Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/19178/931/22-5-1996 - Службен весник 834/Β/11-9-1996. Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Гробишта во тумбата во Констандиа Населбата Констандиа е оддалечена околу десет километри од Аридеа. За нејзината античка историја сведочат гробиштата во тумбата кои се простираат на падините на планината Пајко, во пошумена област помеѓу сточарски фарми и штали за одгледување стока.Гробиштата во тумбата во Констандиа, врз основа на податоците,датираѝ од железното доба, но локалитетот се употребувал и во архаичниот и класичниот период[1]. Непосредно источно од падината, на брдото се наоѓаат остатоците од населбата која датира од истиот период како и гробиштата, изградена на најкраткиот антички пат кој ги соединуваше Алмопија и Ботиаја[2]. Се работи за најстарата населба во областа, но не и последна, бидејќи тука се најдени остатоци од хеленистичките, дури и од старохристијанските години. Исто така, на врвот Митакас над гробиштата е најден камена тврдина, но нејзината хронологија е непозната.Вкупниот број на гробови е 40. Имаат дијаметар што се движи од 4-14 метри и изградени се со големи необработени камења и земја, кои околу се потпрени со поголеми камења. Во секоја тумба постоеше еден гроб. Се работи за еднопросторен таламус изграден од камен, со влезна бариера на исток и краток пат, со должина 2,85 м. Гробницата се користи за повеќекратни семејни погреби, и веројатно е дека се користела повеќе од стотици години. Од предметите што биле закопани во гробовите се препознаваат бронзени брошови во облик на бројот осум и во вид на лак кои се носеле на рамото и главата, игли, белезици, камени, стаклени камчиња, железни ножеви и чекреци, и се разбира керамички предмети, како на пример длабоки и широки вазни. [1] Хрисостому А., „Гробиштата во тумбата од железното доба во Констандиа, Алмопија, префектура Пела“, Археолошки музеј на Солун 9, 1995, стр. 155-163; истиот наведен извор, „Констандиа 1998-2000: Гробиштата во тумбата и пошироката област“, Археолошки музеј на Солун 14, 2000, стр. 503-518 (погледнете ја и интернет-страницата http://odysseus.culture.gr/h/3/gh352.jsp?obj_id=6364).[2] Областа Ботиаја се чини дека се протегаше во областа околу езерото во Јаница, во долината помеѓу Лудиас, Алиакмонас И Аксиос. Погледнете Талберт Р. Џ. A. (лект.), Барингтонов атлас на грчкиот и римскиот свет, PrincetonUniversityPress, 2000, мапа 50, B3. Нивото на конзервација и заштита на гробницата е многу ниско. Во некои гробови можеме да ги распознаеме камењата кои го откриваат точното место на закоп, а кај други, тоа е речиси невозможно заради густата вегетација. Патната мрежа е добра, дури и на точки каде среќаваме земјен пат и означувањето е задоволувачко со табели како кај гробиштата, така и на патот од Констандиа и Ексаплатанос. Разговорите што ги водевме на терен со овчари од областа, ни помогнаа да разбереме дека споменикот не игра некаква улога во животот на локалната заедница, но тоа треба да се истражи повеќе. Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002).
Антиквитети во Неромили Периклиа претставува една мала населба на надморска височина од 580 м., помеѓу планината Џена и Пајко, на само 7,5 км. од границата со п.Ј.Р.М. Во Периклиа, и поконкретно на брдото Свети Атанас е откриена значајна населба и гробишта од хеленистичкиот период[1]. [1] Хрисостому Α., Арх. дневник 52, Β΄2 Летописи, 1997, стр. 727; истиот наведен извор, Арх. дневник 56-59 (2001-2004), Β΄2 Летописи, 2001, стр. 391. Споменикоте тешко да се најде. При истрагата на место забележавме многу малку траги од населбата или гробиштата. Не е оспособено за посетители, а освен тоа, многу малку луѓе (од областа) знаат каде точно се наоѓа. Патната мрежа е во добра состојба, но нема означување.  Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/46553/2884/19-11-1997 - Службен весник 1080/Β/5-12-1997. Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
МОСТ ВО АЛОРОС Јужно од античката населба во Алорос се наоѓа засводениот камен мост кој ги поврзуваше епархиите Алмопија и Јаница. Го носи името „Мост на Александар Велики“, иако хронолошки датира од многу подоцна[1]. Се работи за мост со повеќе сводови и најмалку три полутркалзени лакови. Според едно издание, можеби имал пет свода и вкупна должина од 50 м[2]. Најверојатно датира од повизантискиот период, и покрај името по кое е познат[3]. За жал, мостот има претрпено голем штета бидејќи бил срушен во експлозија во текот на граѓанската војна. Изграден е со порозни камења, а во мала мера е употребен и шкрилец. Денес е сочуван само западниот свод.Димензиите се: должина 12 м., ширина 2 м., висина 4,70 м. и распон на свод 5,70 м. Најголемата височина се пресметува на повеќе од 8 м. Темелите на сводовите имаат шестаголен пресек и на нив се гледаат траги од поправки од разни хронолошки фази, факт што ја одредува неговата реконструкција во 18οт в.[4]. [1] Хрисостому А., „Археолошките истражувања во областа Алмопија во текот на 1997“, Археолошки музеј на Солун 11, 1997, стр. 146.[2] Γ.Π. Цоцос (1997) Македонски мостови. Топографија, архитектура, историја, фолклор, Солун, стр. 117.[3] Хрисостому А. (1997), „Археолошките истражувања во областа Алмопија во текот на 1997“, Археолошките работи во Македонија и Тракија 11, стр. 146.[4]Цоцос (1997) Македонски мостови. Топографија, архитектура, историја, фолклор, Солун, стр. 118. На ниво на конзервација и заштита степенот на деградација е висок. За жал, споменикот се распаѓа и потребна е итна интервенција. Денес е спасен само еден од трите свода, а еден од темелите е заменет со цементна градба. Патната мрежа е во релативно добра состојба, но и покрај тоа потребно е теренско возило.  Не е прогласен за споменик. 
Античката населба Алорос Според Скилаковиот Периплус, античкиот историчар кој потекнува од Карианд (стих 66), Алорос се вклучува во важните градови на македонската држава. Првиот град на Македонија беше Ираклион (денешен Платамонас), а следат Дион, Пидна, грчки град, Метони, грчки град, реката Алиакмон, Алорос и реката Лудиас, градот Пела каде се наоѓаше седиштето на кралството и каде можеше да се стигне со пловење по Лудиас[1]. Значи, Алорос е една од најважните населби во Алмопија во близина и северозападно од Пела, главниот град на Македонската држава. Се развила на утврдено брдо, опкружено од Горен Лудиас или од Алмопеос, давајќи ѝ на тој начин уникатна можност за надгледување на целата рамнина, но и за контрола на комуникациите со јужните и источните области преку реката[2]. Грчкиот пионер археолог Н. Пападакис (кој ја откри населбата), тврди дека населбата Алорос се поистоветува со Европос, еден од трите градови во Алмопија[3], а неколку километри подалеку од населбата, на источниот брег на Горен Лудиас се наоѓа античкиот град Мениида[4].Иако рушевините на населбата беа најдени уште во 1913[5], а истражувачкото ископување започна дури во 1996 и се изведуваше повремено, како резултат на тоа, денес населбата има претрпено големи оштетувања, главно на ѕидовите што ја опкружуваат. Согласно податоците од истражувачкото ископување, населбата била населена од доцниот бронзен период, па сè до поримскиот период, а пронајдена е гробница од железното доба. На југозападното брдо и во внатрешноста на ѕидот е најден магацин со вдлабнатини за потпирање на ќуповите, работилница и голем број глинени тегови кои датираат од поодминатиот хеленистички период. Заштитниот надворешен ѕид датира од старохристијанскиот период, но темелите се изградени врз потпорни градби од постари периоди. Изграден е од необработени камења, делови со керамиди и парчиња од ќупови на градби од постари периоди и малтер за врзување. Западниот ѕид има должина 155м. а ширината во последниот период на поримските години е 2,10м., јужно и 1,40м. северно[6]. На западната граница ѕидините не се повисоки од 5м.[7]. Портата претставува двојна шуплина со облик на буквата П и димензии 7,00 x 7,80м. Веднаш северно до портата и бедемот постојат ѕидови од поримскиот период, но и од хеленистичкиот период[8]. Кај југозападниот дел на портата, под деловите изградени со вар, откриени се делови изградени од камени варовничкиблокови од подрачјето на Пела, травертин од Воден и локална вулканска карпа[9]. Во ѕидините од остатоците од живеалиштата се препознаваат делови кои датираат од железната ера[10].И покрај тоа што точното датирање на фазите на ѕидините во населбата во Алорос е тешко (датирањето е во секој случај тешко доколку не постојат соодветни извори), можеме да претпоставиме дека ѕидот изграден со вар беше изграден за спречување надиректни опасности, како варварски напади, бидејќи претставува една особено брза градба[11]. [1]Ѕифопулос Г.З., „“Историски графикон на Метони“, во Ѕифопулос Г.З. (лект.), Метони, Пиерија Ι: Натписи, резби и трговски симболи во геометриската и архаичната керамика од „Подземјето“ на Метони, Пиерија во Македонија, Солун, 2012, стр. 16.[2] Хрисостому А., „Археолошките истражувања во областа Алмопија во текот на 1997“, Археолошки музеј на Солун 11, 1997, стр. 145-152; истиот наведен извор, „Поновите истражувања во западниот ѕид на античката населба, југоисточно од Алорос во Алмопија“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, 537-548.[3] Хрисостому А., „Поновите истражувања во западниот ѕид на античката населба, југоисточно од Алорос во Алмопија“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 537-538.[4] Хрисостому П., Археолошки музеј на Солун 14, 2002, стр. 455-471.[5] Пападакис Н., од Горна Македонија, Атина, 1913, стр. 454.[6] Хрисостому А., „Поновите истражувања во западниот ѕид на античката населба, југоисточно од Алорос во Алмопија“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 537-548.[7] Хрисостому А., Античка Алмопија: од праисториските до почетокот на византиските години, Солун, Семакедонски сојуз - Оддел на Алмопија, 1994, стр. 50.      [8] Хрисостому А., „Поновите истражувања во западниот ѕид на античката населба, југоисточно од Алорос во Алмопија“, Археолошки музеј на Солун 15, 2001, стр. 537-548.[9] на истото место, стр. 544.[10] на истото место, стр. 537-548.[11] на истото место.  Рушевините на античката населба се наоѓаат на едно брдо над селото Алорос. Пристапот е лесен со соодветно возило, но треба да бидеме внимателни бидејќи во зимските месеци земјиштето еродира и се создаваат големи дупки. Означувањето е задоволувачко, табели постојат во Алорос, Ксифиани и на патот кон населбата На позитивните одлики треба да се им се додаде и извонредната глетка кон долината.  Античката населба во Алорос е прогласена за археолошки локалитет од 1998 (Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/58165/3458/19-6-1998 - Службен весник 690/Β/8-7-1998 и Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/58165/3458/19-6-1998 - Службен весник 1068/Β/12-10-1998). Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Свети Димитриј во Аетохори Црквата Свети Димитриј се наоѓа на само неколку километри од плоштадот на традиционалната населба Аетохори, во јужниот дел на селото и во кругот на гробиштата. Црквата е трибродна базилика со дрвен кров и лоѓија (како и повеќето цркви во областа од 19от в.) и затворена перистоа. Врз основа на еден натпис, датира од 1842, а еден друг натпис нè информира дека украсните фрески биле направени во 1866, од семејство на народни сликари кои потекнувале од селото Крушево, како и фреските во повеќето цркви во Горна Алмопија во тоа време (погледнете Манастир Архангел Михаил). Црквата има два влеза; на јужниот влез се гледа многу ниската порта на црквата која ја заштитуваше црквата од нападите на турските коњаници. Малите врати претставуваат вообичаена практика при градењето на црквите во Алмопија за време на турското ропство (погледнете: црква Успението на Богородица во Гарефи, црква Вознесението Христово во Теодораки и др.) Кровот е двоводен,покриен со делкани плочи, а камбанаријата се наоѓа во внатрешноста на црквата, наспроти северната страна на перистоата; спротивно на случајот на Свети Димитриј во Ксифиани, камбанаријата тука е изградена во исто време со црквата[1]. Женската галерија се состои од дрвена ограда и решетки и има облик на буквата П. Катот е дрвен и поедноставно украсен, а на страничните бродови и иконостасот има врати со дрворези кои го претставуваат Распнатион Христос. Исто така, на големи површини во црквата има богати фрески. На северниот ѕид се сочувани фрески кои се делат на две зони: во горната зона е прикажан циклусот на Исусовите страдања , а во долната има низа на светци[2]. Во конхата на олтарот се наоѓа фреска на Божјата Мајка. На крај, на кровот се видливи траги од проектили. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 29.[2] на истото место. Нивото на заштита на црквата е доста ниско. Знаците на деградација што се должат на одминувањето на времето се видливи во покриениот дворен простор на црквата (особено кровот, кој на одредено место е заменет со ламарина), во фреските, во женската галерија и во познатата четирикатна камбанарија, која веќе е срушена[1].Особено за последното, потребна е итна интервенција и реконструкција. На црквата како целина ѝ се потребни итни и интензивни работи за конзервација и зацврстување, кои треба да се изведат по договор со Ефоратот за антиквитети на Пела. [1]Тука можеме да ја видиме камбанаријата пред да падне http://lyk-exapl.pel.sch.gr/PhotoGal/topos_mas/aetoxori/slides/DSC_0185.html.    Не е прогласена за споменик. 
Свети Димитриј во Ксифиани Црквата Свети Димитриј на брдото на Ксифиани беше основана во периодот 1857-1858, како што нè информира натписот и изградена е во триброден архитектонски стил, со лоѓија, нартекс и надворешно отворена стоа на јужната страна. Една од највпечатливите точки на црквата е двоводниот кров покриен со делкани плочи, кој неодамна беше реновиран на иницијатива на жителите на областа. Во внатрешноста на црквата се издвојува дрвениот резбан иконостас украсен со мотиви од цвеќиња, гранки и лисја, повеќеаголен амвон со резбани контури и женската галерија во извонредна дрвена ограда и решетки, која, како што е вообичаено во црквите во Пела, се наоѓа на западната страна на црквата[1]. Фреските на црквата го прикажуваат Христос (во конхата на прилогот), Божјата мајка (конха на олтарот) и низа светци, и преносливите икони на Света Недела (година на создавање 1870) и Свети Никола (година на создавање 1860)[2]. Средниот брод на црквата е покриен со полуцилиндричен кров, а страничните бродови се рамни и дрвени.На крај, камбанаријата претставува посебна градба во внатрешниот простор на црквата (ЈИ) и датира од 1919, како што нè информира натписот. Во областа на Ксифиани добивме значајни информации во текот на истражувањето во врска со животот во овој крај во старохристијанскиот период[3]. Вредно е да се спомне и откривањето на дел од гробиштата на мала оддалеченост, западно од византискиот замок во Хриса. 45 гробови што се испитаа, им припаѓаат на разни архитектонски типови, но воглавно се работи за едноставни гробови покриени со керамиди и четириаголни гробови, типови што се користеа во римскиот период и воглавно гробови за сиромашни луѓе. Само еден грб се истакнува по својата споменичка структура. Се работи за подземен гроб со камара и изградена четириаголна градба, обложена внатрешно и со тесен коридор на североисточната страна. Овој тип датира од 4от в.н.е. Гробовите се мешани, значи тука биле закопувани христијани, но и лица од други религии, гробовите се индивидуални, но се забележуваат и повеќекратни гробови, појава што била омилена кај Христијаните, како и пренесувањето на коските. Гробните подароци беа мали на број, воглавно керамички, а само во три женски гроба се најдени едноставни обетки-алки и жичени белезици. На мала оддалеченост кон југ од гробиштата, кое се шири северно и источно од полето на Хриса, најдени се населби кои веројатно укажуваат дека земјоделското население во областа живеело ката омас (збир од села, а не град-полис), со заедничка организација, во периодот на 4от и 5от в.н.е.На два километри југозападно од гробиштата беше откриена една веројатно старохристијанска трибродна базилика во локацијата „Монастираки“ во Ксифиани. Се работи за четиристрана градба со апсиди, која се дели на три основни простории, меѓусебно паралелни. Централната просторија или централниот брод е обложен со глинени плочи, а на една од нив постои е врежан крст. Од истиот период е и дел од градбата со четириаголен план на основа и најмалку три простории, камени ѕидови, под од четириаголни глинени плочи и дрвен кров. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 85.[2] на истото место, стр. 20. [3]Паисиду М., „За оние што спијат“. Ископување на гробница од 4от в.н.е. во Ксифиани, Алмопија, Археолошките работи во Македонија и Тракија 17, 2003, стр. 517-531. Погледнете ја и интернет-страницата http://www.yppo.gr/5/g5111.jsp?obj_id=1580). Заради работите за реставрација и честа нега од локалните жители, како што не информираат жителите на Ксифиани, нивото на конзервација на црквата е многу високо. Како камениот кров, така и предворниот простор се реставрирани со материјали како камен и дрво. Треба да спомнеме дека црквата има големо симболичко значење за локалното население во Ксифиани, особено за постарите, кои беа сведоци на рушењето на црквата, но и на нејзината повторна реконструкција. Од теренското истражување научивме дека порано во црквата и предворниот простор често се изведувале разни настани, па така, црквата играла огромна улога во секојдневието на жителите. Денес, во црквата редовно се одржуваат литургии. Значи, можеме да кажеме со сигурност дека црквата е нераскинлив дел од локалниот идентитет на Ксифиани. Пристапот кон брдото се врши по асфалтен пат, а за оние кои претпочитаат пешачење, постои патека кога води во селото.  Не е прогласено за споменик. 
Црквата Успението на Богородица во Теодораки Според преданијата, црквата е изградена во 1878, над рушевините од постара црква која изгоре два пати[1]. Се работи за трибродна базилика со отворена стоа на западната и јужната страна. Како што се забележува и кај други цркви во областа, главната порта на црквата е ниска за да ја заштитува црквата од нападите на турските коњаници. Кровот е двоводен, а камбанаријата, како и во други случаи, ја допира западната страна на црквата. Во внатрешноста, на средниот брод кровот има свод, а кровот на страничните бродови е рамен. Дрвениот иконостас е особено импресивен, насликан од сликарот Емануил Стаматиадис во 1878, а вниманието го привлекува, освен останатото, и дрвената ограда на женската галерија на црквата, украсена од монах од Света Гора и прикажува слики од Акатистот со Успението на Богородица во средината[2].На фреските во црквата се прикажани слики наС игуменот Зосимас и на Марија Магдалена кои датираат од 1884; но, треба да спомнеме дека на друга икона во влезниот дел на храмот, хронологијата што се гледа на натпис е 1878[3]. На крај, веднаш до старата црква постои и нова црква, која функционира од 1898, и оттогаш го има истиот свештеник. [1]Муцопулос Н., Црквите во префектурата Пела, Солун, Друштво за македонски студии/Институт за проучување на Балканот, 1973, стр. 21-22.[2] Погледнете Интернет-страница на општината Алмопија[3] на истото место.  Што се однесува до украсите и фреските, одржувањето не е задоволувачко. Како што ни кажа свештеникот, на некои икони е исчистен мал дел на иницијатива на некој специјален истражувач.Црквата се наоѓа во внатрешноста на селото. Како што дознавме од свештеникот и претседателот на локалното културно здружение, црквата има активна улога во локалното секојдневие. Празникот што се поврзува со црквата е Курбанот (како и во цела Алмопија) кој се слави на 18 јануари. Заради важноста, споменикот е прогласен за заштитен и уметничко дело со специјална државна заштита (Министерска одлука ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/50245/1183/7-1-1987 - Службен весник 271/Β/2-6-1987). Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002). 
Замокот во Хриса Замокот во Хриса се поистоветува со градот Меглен, седиште на византискиот локалитет, но и на епископијата најрано од 11οт век[1]. Најстариот познат епископ е СветиХиларион, од околу 1134 год., кој умре и беше закопан во Меглен околу 1164 год.. Исто така, според патеписецот Делакулонш, на местото на тврдината се наоѓаше градот Европос. На овој локалитет подоцна работеше Д. Евгениду (истражувачко ископување 1985-87). Меѓутоа, сè до денес не се најдени докази кои го потврдуваат постоењето на прохристијански антиквитети во просторот на тврдината[2]. Спротивно на тоа, Н. Пападакис тврдеше во 1913 дека градот Европос бил изграден на местото на античката населба Алорос[3].Замокот датира од 10-12οт век, но веројатно е дека втемелувањето и градбата се извршила во постар период.Јужната и југоисточната страна се подобро зачувани, иако видлив е целиот периметар.Населбата во внатрешноста опфаќаше површина од околу 4.000 м2, но се гледа дека се протегаше и надворешно во источен правец. Во ѕидините е ископана трибродна базилика со нартекс. Во шуплината се зачувани траги од фрески и мозаичен под, но и синтронос. Парчињата од статуи што се открија, иако само парчиња, сведочат богата декорација. Сите овие докази, но и големината на базиликата водат до заклучок дека се работи за епископската црква на градот. Меглен се спомнува како епископија уште од 11οт в. во законите на Василиј II Бугароубиецот, кои ги одредуваат епископиите на архиепископијата во Охрид.Надвор од замокот беше најдена и гробницата изградена во вид на слободен крст. Зачувани се траги од фрески во внатрешноста, а освен гробот во облик на кутија во централниот брод внатрешно, надвор од црквата се ископани вкупно 53 гроба од кои 13 се детски. Источно од Хриса, во Теодораки, најдена е уште една тврдина од старохристијанскиот период со низа простории од камен во неговата внатрешност[4]. [1] Евгениду Д., „ Замокот во Хриса и Мегленската тема“, во Амитос: Том во чест на МанолисАндроникос, Солун, 1987, стр. 325-344; истиот наведен извор, „Археолошки ископувања во централна и западна Македонија, Сервија и Меглен“, Археолошки музеј на Солун 1, 1987, стр. 63-68; погледнете ја и интернет-страницата http://odysseus.culture.gr/h/3/gh352.jsp?obj_id=19897.[2] Хрисостому А., Античка Алмопија: од праисториските до почетокот на византиските години, Солун, Семакедонски сојуз - Оддел на Алмопија, 1994, стр. 50.[3] на истото место.[4] Хрисостому Α., Арх. дневник 48, Β΄2 Летописи, стр. 375; истиот наведен извор, Арх. дневник 56-59 (2001-2004), Β΄2 Летописи, 1993, стр. 359-360. Пристапот до споменикот е лесен, но означувањето е незадоволувачко. Зачувани се во висина над 7м две елипсоидни кули, една тркалезна и една четириаголна, како и вдлабнатината на портата. Ѕидовите се состојат од камења и три низи искршени тули на вертикалните споеви, а во хоризонталниот спој редоследот е неправилен. Употребата на тули е почеста кај кулите, а поретка во градбата меѓу кулите. Околу ѕидините има густа вегетација која го отежнува пристапот кон горниот дел на ѕидините, а во основата, еден голем дел од ѕидините е уништен (веројатно се должи на човечка интервенција). Глетката од замокот е впечатлива; западно се гледа Кајмакчалан и Ксифиани со брдото на Свети Димитриј. Јужно ја гледаме Хриса, источно Ексаплатанос, а североисточно планините Џена и Пиново. Веднаш до замокот тече реката Алмопеос.  Се работи за византиски споменик и локалитетот претставува официјално прогласен археолошки локалитет (Министерска одлука ΥΠΠΕ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/68102/2652/4-12-1979 - Службен весник 188/Β/25-2-1980). Се води во Ефоратот за антиквитети на Пела. За секое регулирање и интервенција во просторот на споменикот и неговата околина, треба да постои специјална дозвола од горенаведената организација, според одредбите на Законот 3028/2002 (Службен весник 153/28-6-2002).